17. ágúst 2026Ný bók um Hringveginn
Sería Sögufélags er ný ritröð um sögu Íslands þar sem vandaðar rannsóknir eru settar fram í lifandi frásögn. Fyrirmyndin er 100 Danmarkshistorier sem Danir hafa nýlokið við að gefa út. Hver bók í íslensku seríunni verður 100 blaðsíður að lengd og þær verða ríkulega myndskreyttar. Fyrstu tvær bækurnar eru komnar út og er önnur þeirra Hringvegurinn eftir Arnþór Gunnarsson.
Skeiðarárbrúin var opnuð fyrir umferð árið 1974 og markaði þar með upphaf hringvegar um Ísland.
„Hugmyndin er að gefa út stuttar og skemmtilegar bækur sem ólíkir lesendur geta lært eitthvað nýtt af. Tiltekinn atburður leiðir umfjöllunina í hverri bók inn í bíðara samhengi, eins og opnun Hringvegarins árið 1974 leiðir lesendur inn í íslenska samgöngusögu á landi, í lofti og á sjó á aðgengilegan og áhugaverðan hátt. Í lok bókarinnar er aftur komið að Hringveginum og fjallað um hann frá ýmsum hliðum,“ segir Kristín Svava Tómasdóttir, ritstjóri Seríu Sögufélags.
Pílagrímareisur hringinn kringum landið
Arnþór Gunnarsson er sjálfstætt starfandi sagnfræðingur með BA-próf í sagnfræði og MA-próf í ferðamálafræði. Hann hefur meðal annars skrifað bækur á sviði byggða-, stofnana- og félagssögu.
Arnþór segir að opnun Hringvegarins hafi verið stór viðburður í sögu þjóðarinnar og fólk hafi almennt tekið honum fagnandi. „Það virðist hafa verið metnaðarmál hjá mörgum að keyra hringinn, jafnvel mætti tala um eins konar pílagrímsreisur í því sambandi. Það segir sína sögu um traffíkina að á sunnudeginum um verslunarmannahelgina 1974 seldust 1300 pulsur í kaupfélagsútibúinu í Skaftafelli, tæplega tvær á hverri mínútu að meðaltali, sagði mér þáverandi verslunarstjóri þar, Borgþór Arngrímsson. Strax árið 1974 fjórfaldaðist bílaumferðin í Skaftafelli miðað við næstu tvö ár á undan og í nágrenni Hafnar í Hornafirði tvöfaldaðist umferðin.“
Bókin Hringvegurinn eftir Arnþór Gunnarsson.
Arnþór Gunnarsson: Arnþór er sjálfstætt starfandi fræðimaður og hefur meðal annars ritað bækur á sviði byggða-, stofnana- og félagssögu.
Væri hægt að tala um 14. júlí 1974, daginn þegar Hringvegurinn var formlega tekinn í notkun, sem ákveðin kaflaskil í íslenskri sögu?
„Þetta voru klárlega kaflaskil í íslenskri samgöngusögu og já, jafnvel í sögu þjóðarinnar. Magnús Torfi Ólafsson samgönguráðherra sagði við opnun Hringvegarins að um væri að ræða merkasta viðburðinn í samgöngusögu þjóðarinnar og að Ísland væri nú annað land og enn betra en áður, „allt hægara til búsetu og hvers konar nytja“. Þessi orð eru lýsandi fyrir andann sem sveif yfir vötnum sumarið 1974 og það er mikið til í þessu hjá ráðherranum. Auðvitað hafa ýmsar aðrar breytur áhrif líka og þess vegna getur verið svolítið erfitt að meta til fulls áhrifin af einstökum samgöngubótum en almennt séð geta þær opnað alls kyns möguleika fyrir atvinnulífið og mannlífið yfirleitt. Hvalfjarðargöng og fleiri jaðrgöng eru dæmi um það.“
Finnst þér að Hringvegurinn hafi átt þátt í að gera íslenskt samfélag einsleitara að einhverju leyti?
„Ég býst við að þetta geti virkað í báðar áttir. Áður fyrr voru mörg byggðarlög afskekkt og höfðu sín sérkenni. Höfn í Hornafirði, þar sem ég er fæddur og uppalinn, var til dæmis slíkur staður og sama má segja um sýsluna í heild sinni, Austur-Skaftafellssýslu. Það kom meðal annars til af erfiðum samgöngum, ekki bara við aðra landshluta heldur líka innan héraðsins. Jökulárnar voru miklir farartálmar. Fólk sem flutti til Hornafjarðar eða kynntist Hornfirðingum um miðja síðustu öld hefur til dæmis talað um ýmis sérkenni sem samfélagið þar hafði á þeim tíma. Þetta birtist meðal annar í því hvernig heimamenn töluðu og líka í félags- og menningarlífinu á svæðinu. Sumir Hornfirðingar og Austur-Skaftfellingar höfðu lítið farið út fyrir héraðið og jafnvel aldrei til Reykjavíkur. Þannig var þetta víða um land en núna er þessi sérkenni hverfandi, meðal annars vegna miklu betri samgangna.
Á hinn bóginn hefur litróf mannlífsins líka aukist vegna innflutnings fólks af öðru þjóðerni og menningaráhrifa utan úr heimi, til dæmis í gegnum sjónvarp, kvikmyndir og netið, en líka vegna þess að Íslendingar ferðast miklu meira til útlanda en áður fyrr. Síðan hefur vaxandi ferðamannastraumur til landsins, sem er ein birtingarmynd breyttra samgangna, sett mark sitt á íslenskt samfélag og gert það alþjóðlegra að ýmsu leyti. Við sjáum þetta þegar við ferðumst eftir Hringveginum. Um veginn er endalaus straumer fólks frá öllum heimshornum og þessi mikla umferð á sinn þátt í að móta veginn og nærumhverfi hans. Meiri umferð kallar á vegabætur og svo þarf að gera nýja áningarstaði við veginn eða lagfæra afleggjara og gera bílastæði vegna þess að ferðamennirnir uppgötva lítinn fallegan foss. Þannig er Hringvegurinn í sífelldri mótun, ekki bara sem samgönguleið heldur líka sem viðskipti- og afþreyingarhringurinn eins og ég leyfi mér að lýsa honum í bókinni.“
Hversu mikilvægt telur þú að Íslendingar þekki sögu samgöngukerfisins?
„Almennt séð finnst mér mikilvægt að Íslendingar þekki vel sögu lands og þjóðar. Saga samgangna er samofin sögu byggðar í landinu og byggðasagan ætti að skipta fólk máli, þó ekki væri nema til að þekkja bakgrunn sinn. Maður öðlast varla góðan skilning á sögu byggðanna nema að hafa sæmilega innsýn í sögu samgangna líka. Þar hafa hlutirnir gerst hratt. Fyrir 150 árum var ekkert vegakerfi í landinu, strandsiglingar ekki byrjaðar og flugið í besta falli fjarlægur draumur. Samgöngukerfið sem við búum við núna byggist á sameiginlegu átaki og stjórnkerfi sem við höfum komið okkur upp. Þótt eflaust hefði mátt gera ýmislegt betur — og það er mikilvægt að vera meðvitaður um það — þá megum við í sögulegu ljósi vera þakklát fyrir þessa mikilvægu innviði.“
Hægt er að nálgast bókina Hringvegurinn eftir Arnþór á vefsíðunni sogufelag.is.
Þessi grein birtist fyrst í Framkvæmdafréttum 3.tbl nr. 740 árg. 2026.